به گزارش خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا) به نقل از روابط عمومي كانون انديشه جوان، اين جلسه نخستين نشست از سلسله نشست‌هاي «رواق انديشه» كانون انديشه جوان است كه با حضور سیدحسین شهرستانی، كارشناس ارشد جامعه‌شناسي، سعید طاووسی، دانشجوي دكتراي تاريخ و محسن حسام مظاهري، نويسنده كتاب برگزار مي‌شود.

هدف نويسنده از تاليف اين كتاب كه تاكنون به چاپ چهارم رسيده است، بررسي، تحليل و فهم منطق تغييرات و تطورات مناسكي ـ گفتماني مجالس و آيين‌هاي عزاداري شيعيان ايران در طول تاريخ و به‌ويژه در دوران معاصر و پاسخ به اين سوال است ‌كه آيا مي‌توان اين تغييرات را تابع الگويي تجربي ـ نظري دانست يا خير.

كتاب «رسانه‌ شيعه» در سومين جشنواره‌ بين‌المللي فارابي در رشته‌ علوم اجتماعی و ارتباطات و در بخش جوان، رتبه سوم را كسب كرده است.

سلسله نشست‌هاي «رواق انديشه» با هدف معرفي و نقد آثار و تاليفات فعالان دانشجويي جبهه فكري ـ فرهنگي انقلاب اسلامي در كانون انديشه جوان برگزار مي‌شود.

جلسه نقد و بررسي كتاب «رسانه شيعه» فردا (سه‌شنبه، 16اسفند) از ساعت 15 و 30 دقيقه تا 17 و 30 دقيقه در سالن همايش‌هاي ساختمان مركزي كانون انديشه جوان، واقع در خيابان وصال شيرازي، كوي بهنام، شماره 19 برگزار خواهد شد.

کد مطلب : 131753

 

منبع: خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)

هفتاد و پنجمین جلسه مرجع شناسی کتب عاشورایی همراه با بررسی عزاداری دزفول و با حضور دکتر محمدرضا سنگری توسط موسسه فرهنگی هنری فرهنگ عاشورای دزفول و با موضوع ادامه بررسی کتاب رسانه شیعه نوشته محسن حسام مظاهری برگزار می‌گردد.

زمان: چهارشنبه ۹۰/۸/۱۱ساعت ۷ شب.

مکان: سالن اجتماعات کتابخانه علامه مخبر (دزفول)

از تمامی علاقه مندان به فرهنگ غنی عاشورایی دعوت به عمل می‌آید تا در این جلسه حضور داشته باشند.
 این جلسه در ادامه هفتاد و چهارمین نشست برگزار میشود که آن هم به بررسی کتاب رسانه شیعه اختصاص داشت.
Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA MicrosoftInternetExplorer4

http://roozedahom.com/6908.php

 

 

 عرصه عزادارى براى امامانِ معصوم، عرصه پرفروغى است و انديشيدن به آن، دستاوردهاى معنوى فراوانى براى آدمى خواهد داشت. پديده عزادارى در چه تاريخى به وجود آمد؟ به اين پرسش پاسخ‏هاى گوناگونى داده شده است. برخى با توسل به رواياتى كه در آن پيامبران پيشين براى مصيبات خاندان گرامى پيامبر اسلام(ص) اشك ريخته‏اند، تاريخ عزادارى را به زمان حضرت آدم رسانده‏اند؛ برخى ديگر عصر پيامبراكرم(ص)، عصر اميرمؤمنان(ع) و امام مجتبى(ع) يا عصر امام حسين(ع) را سرآغاز عزادارى براى معصومان(ع) دانسته‏اند. آنچه در اين ميان اهميت فراوان دارد، پيشينه سترگ عزادارى و نيز تأثير فراوان آن در دلهاى مردمان است. امروزه كسى تأثير عزادارى در فرهنگ عمومى را انكار نمى‏كند. با اين همه، پژوهشگران ما كمتر به پژوهش درباره ابعاد گوناگون عزادارى، تأثير آن و تاريخ سترگ آن مى‏پردازند؛ نيز مع‏الاسف برخى هرگونه تحقيق و پژوهش و آسيب‏شناسى در اين عرصه را ناروا مى‏دانند و با تمسك به اين سخن كه وادى اهل‏بيت -بويژه وادى امام حسين(ع)- وادى ديگرى است، هرگونه پژوهش در اين عرصه را دخالت در امور معنوى و ملكوتى و گاه تخريب باورهاى مردمان و تضعيف ايمان آنان قلمداد مى‏كنند. آنان عزادارى براى عاشورا را سرّى از اسرار الهى مى‏دانند كه هرگونه واكاوى آن باعث ناخرسندى خدا و معصومان(ع) است. در مقابل، گروهى بر اين باورند كه عرصه عزادارى، عرصه‏اى بِكر براى پژوهش است. آنان پژوهش درباره عزادارى را در عصر فعلى، امرى بايسته و راهى براى مبارزه با تهاجم فرهنگى غرب و مقابله با انديشه‏هايى كه به دنبال نفى و طرد عزادارى و خرافى دانستن آن هستند مى‏دانند.
 كتاب «رسانه شيعه» ديدگاه دوم را تقويت مى‏كند. نويسنده كتاب -محسن حسام مظاهرى -تحصيلات خود را در رشته جامعه‏شناسى به پايان برده است. او كوشيده است كه پديده عزادارى را در اعصار مختلف با رويكرد جامعه‏شناختى بازبكاود و سرانجام به نتايج شايسته‏اى برسد. محسن حسام مظاهرى براى پژوهش، عرصه‏اى را انتخاب كرد كه در آن كمتر پژوهش ژرفى انجام گرفته بود. از اين رو پژوهشى نو در اين عرصه بود و اين، جذابيت كتاب را براى خوانندگان و آگاهان اين عرصه دو چندان مى‏كرد. از ويژگيهاى مهم اين پژوهش جامع بودن آن است. به گونه‏اى كه پژوهشگر، اكثر كتابهاى نگاشته شده در اين گستره را مطالعه و فيش‏بردارى كرده است. نيز با مطالعه اين كتاب مى‏توان دريافت كه نويسنده عجولانه و پرشتاب به نگارش آن دست نزده است؛ بلكه مدتهاى مديدى با آن، دست‏وپنجه نرم كرده، ديدگاههاى كارشناسان را جويا شده، و مطالب را چند بار بازبينى و بازنويسى كرده است؛ به ديگر بيان، نويسنده با مطالب كتاب خود زندگى كرده است.
 با اين همه، رسانه شيعه با موج شديد مخالف روبه‏رو شد. مخالفان رسانه شيعه چند گروه بودند. گروه اوّل كه عمده مخالفان را تشكيل مى‏دادند مداحان اهل‏بيت(ع) بودند. بسيارى از آنان اين كتاب را توهين به خود قلمداد مى‏كردند. آنان بر اين باور بودند كه نويسنده قصد تخريب چهره مداحان سرشناس را داشته است. عمده دليل آنان، ذكر زندگى‏نامه مختصر برخى از مداحان، بر روى كاغذ آمدن برخى از نوارها و نرم‏افزارهاى موجود كه گاه حاوى خطاهاى برخى از مداحان در سالهاى مختلف بوده، دسته بندى هيئتهاى مذهبى و بررسى عناصر ساختارى آنان و يادآورى برخى از تحريفات موجود در عرصه عزادارى است. دسته ديگر مخالفان، طرفداران مدّاح‏ها و برخى از جوانان دست‏اندركار هيئتهاى عزادارى‏اند كه بررسى محتوايى هيئتها را نوعى تخريب قلمداد مى‏كنند و سرانجام دسته سوم مخالفان، ديندارانى كه هرگونه پژوهش در اين عرصه را برملا كردن اسرار و خفيّات و گناهى نابخشودنى در پرده برداشتن از عيوب و اشتباهات مى‏دانند. با اين همه، بيشتر مخالفتها شفاهى است و هنوز مخالفت مكتوب جامعى در اين عرصه مشاهده نشده است. از اين رو بسيارى از مخالفتها و انتقادها در اين عرصه را بايد گله‏گزارى دانست.
 نويسنده، پيش‏تر كتاب را در سال 1383 در شمارگان محدودى با نام «جستارهايى در جامعه‏شناسى هيئتهاى مذهبى» منتشر كرده بود؛ امّا به گفته خود، آن كتاب بيشتر رويكرد آسيب شناسانه داشت تا جامعه شناسانه! نيز فاقد فصول نخستين كتاب حاضر (اجمالى از تاريخ عزادارى) بود.  نويسنده بر اين باور است كه عزادارى شيعيان، از جمله آيين‏هاى دينداران است كه هر چند تأسيس آن با امامان شيعه بوده، در مسير تكوين و حيات خود، به عنصرى از فرهنگ و دين‏دارى عامه تبديل شده است. از اين‏رو در مقاطع گوناگون تاريخ، بنابه تحوّلات اجتماعى و سياسى، صورتها و شكلهاى تازه‏اى پذيرفته است. سرانجام آن، ظهور طيف وسيعى از آداب و رسوم متنوع عزادارى است.
 ويژگى مهم اين پژوهش، صرف نظر از فصل نخست (بررسى تاريخ عزادارى) و بخشهايى از فصل دوم (مفاهيم و كليات)، همراه بودن مطالب با دسته‏بنديهایى است كه بيشتر ابداع نويسنده آن است، که علت اصلى آن نداشتن سابقه پژوهش در اين حوزه با رويكرد جامعه شناختى است.
 حسام مظاهرى خود از اينكه مطالب كتاب به خوبى درك و هضم نشود و سرانجام باعث بروز مشكلات فراوان گردد و بحران اجتماعى را در پى‏داشته باشد بيمناك است. نيز اندوهگينانه از باورى غلط در قشر عظيمى از دينداران رنجيده خاطر است، و آن اينكه اين گروه عظيم هنوز هر سنخ عقل‏ورزى و خردگرايى در شناخت و تحليل زندگانى و حركت عظيم اباعبدالله(ع) و مقولات مرتبط با آن همانند عزادارى را دور از ساحت آن امام همام مى‏دانند و به شدت با آن مبارزه مى‏كنند.
 در بخش نخست حسام مظاهرى به پديده آغاز عزادارى امام حسين(ع) مى‏پردازد و روايات موجود در اين‏باره را بررسى مى‏كند. از جمله آن دسته از رواياتى كه شامل پيش‏گويى پيامبراكرم(ص) و اميرمؤمنان(ص) درباره شهادت امام حسين(ع) است.
 آنگاه به بررسى نخستين محفل عزا مى‏پردازد و عزادارى در عصر امامان را پى‏مى‏گيرد. رويكرد نويسنده در اين بخشها اغلب روايى است. اينكه مرثيه سرايان شاخص عصر امامان شيعه چه كسانى بودند و بررسى رفتارهاى سياسى آنان از ديگر بخشهاى اين كتاب است.
 نويسنده عزادارى ايرانيان را از دوران آل‏بويه آغاز مى‏كند و نقش آنان را در احياى عزاداى حسينى فراياد مى‏آورد. سپس به عزادارى عصر سلجوقى، مغول و تيمورى اشاره مى‏كند. بيشتر همّت نويسنده در اين بخش صرف بازكاوى عزادارى در عصر صفويان شده است. از ويژگيهاى عصر صفوى تثبيت مكتب تشيّع در ايران و رسمى شدن آنها، احياى شعائر دينى از جمله عزادارى براى امام حسين(ع) و رونق كم نظير آن، تشويق شاعران آيينى - بويژه مرثيه سرايان - و تعمير و بازسازى اماكن زيارتى - از جمله عتبات عاليات و حرم امام رضا(ع)- بود. نويسنده اين وقايع را با اسناد موجود برمى‏رسد و دگرگونى و تنوّع عزادارى در اين عصر را باز مى‏كاود. نيز مى‏كوشد تا سنتهايى چون تيغ‏زنى، سنگ‏زنى، قفل‏زنى و به‏كارگيرى آلاتى چون عَلَم و كُتَل و بيرق را در اين عصر به خوبى از لابه‏لاى متون به جامانده بررسى كند. از اين بخش، نويسنده كم كم به بازخوانى اختلاف علماى شيعى در مبارزه با تحريفات - همچون قمه‏زنى و تيغ‏زنى - راه‏مى‏يابد و بخشى از اختلافات را فراياد مى‏آورد. نويسنده برآن است كه عموم علماى اين عصر، در برخورد با تحريفاتى چون قمه زنى، واكنش چندانى نشان ندادند. به زعم حسام مظاهرى، ممكن است علت اين امر، پاره‏اى از ملاحظات سياسى مانند «غلبه مذهب حقّه شيعه» و «حفظ بيضه اسلام» در عصر صفوى باشد. كشور ايران تا پيش از آن به دست اهل سنّت اداره مى‏شد و در عصر صفوى براى نخستين بار، شيعه به حكومت رسيد. از اين رو طبيعى بود كه براى حفظ حكومت، اختلافات در عرصه عزادارى و وقوع تحريفات در پس ملاحظات سياسى پنهان شود. نويسنده با شتاب از عصر افشاريان و زنديان مى‏گذرد و به عكس، در عصر قاجار به تفصيل از مسائل سخن مى‏گويد. فتواى ميرزاى قمى درباره حلّيّت تعزيه (شبيه‏خوانى)، گزارش سيّاحان از وضعيت مناسك عزادارى در ايران، روايت سيد صالح شهرستانى از سفر ناصرالدين شاه به كربلا، رشد و ترقّى تعزيه در عصر قاجار و ابعاد گوناگون آن در گزارشهاى تاريخى، گزارش درباره تأليف كتاب «كبريت احمر»، اختلافات علما درباره شبيه خوانى و ذكر خدمات عالمان شيعى در برخورد با تحريفها و بدعتها از مباحث شگفت اين بخش از كتاب است. شگفت‏ترين بحث در اين بخش از كتاب، اختلافات علما درباره مبارزه با برخى از مصاديق تحريف يا بدعت است. از محورهاى اختلاف، بحث تعزيه و شبيه خوانى بود كه آيا از مصاديق بدعت است يا خير. برخى از علما با تأكيد بر «حرمت تمثّل معصومين» و «حرمت تشبّه مرد به زن و زن به مرد» جدا از بدعت بودن يا نبودن تعزيه، آن را حرام مى‏دانستند. در اين زمينه، برخى همچون مرحوم ميرزا محمد حسين نائينى بسيار آسان‏گير بودند و به جواز فتوا مى‏دادند. برخى مانند شيخ عباسى قمى سخت‏گير بودند و در اين‏باره با شدّت و حدّت سخن مى‏گفتند و مى‏نوشتند. اين اختلافات منحصر به ايران نبود. در خارج از ايران، در منطقه شام (سوريه و لبنان و فلسطين فعلى) مرحوم سيد محسن امين و مرحوم شرف‏الدين - دوعالم نامدار شيعى - در اين‏باره اختلافات فراوان داشتند. مرحوم سيد محسن امين از مخالفان سرسخت برخى اعمال در عزادارى بود و رساله «التنزيه فى اعمال الشّبيه» را نگاشت و در آن به صراحت قمه زنى و رسوم شبيه به آن را شيطان پسند و غير شرعى دانست. از سوى ديگر، مرحوم شرف‏الدّين بسيارى از اين امور را جايز مى‏دانست. مرحوم كاشف‏الغطاء نيز در نجف از حرمت قمه‏زنى سخن گفت و به شدت با آن مبارزه كرد. داستان نگارش كتاب «اسرارالشهاده» ملاآقاى دربندى نيز خواندنى است. اين كتاب مورد اعتراض برخى چون مرحوم محدث نورى صاحب كتاب «لؤلؤ و مرجان» قرار گرفت. محدث نورى در كتاب خود به شدت از رواج روضه‏خوانى‏هاى دروغ در عهد قاجار انتقاد كرد و علما را به مبارزه فراگير با آن فراخواند.
 به گفته پژوهشگر كتاب، با آنكه در دوران ناصرالدّين شاه قاجار، مجالس سوگوراى بسيار گسترش يافت، از مقطع پايانى همين عصر محافل مذكور، رو به افول نهاد. علت چه بود؟ سه دليل عمده: گسترش كمّى و كيفى تعزيه و شبيه‏خوانى، ورود گرايش‏هاى صوفيانه و نقل‏هاى ضعيف و عوامانه به متن عزادارى و رواج فرنگى‏مآبى و حملات منوّرالفكرها به اين محافل و ترويج لااُبالى‏گرى. اين افول، بعدها دامن محافل تعزيه را نيز گرفت.
 نگارنده كتاب در بررسى عزادارى در عصر پهلوى، ريشه‏هاى نهضت امام خمينى(ره) و نقش عزادارى در پيروزى انقلاب اسلامى را نيز بررسى مى‏كند. سالهاى نخستين حكومت رضا شاه، سالهاى مبارزه فراگير با عزادارى بود.
 رضاشاه كه اجراى قانون كشف حجاب او زبان‏زد است، كوشيد تا شعله‏هاى عزادارى را خاموش كند و تحت عنوان «مبارزه با گريه و غم» رفته رفته، اوضاع را بر عزاداران سخت‏تر مى‏كرد. تأسيس «مؤسسه وعظ و خطابه» در سال 1315ش با هدف تربيت طلاب مبلّغ رژيم با روحيه تجددگرايانه و ترويج كتابهاى احمد كسروى (كه از فعالان در عرصه مخالفت با عزادارى بود) از كارهاى رژيم پهلوى در عصر رضاشاه براى مبارزه با عزادارى بود.
 در اين ميان، امام خمينى(ره) با دو انگيزه مهم وارد عرصه شد: نخست پاسخ‏گويى به شبهات امثال كسروى و بيان حقايق عزادارى و علل سفارش معصومان(ع) به آن و زدودن افكار شبه روشنفكرى در نهى از گريه، و دوم بيان حقايق عاشورا و لزوم درس‏آموزى از آن در مبارزه با ظلم و ستم هر زمانى، و برافروختن شعله‏هاى قيام بر ضد رژيم پهلوى؛ به واقع امام هم از عزادارى مشروع و منطقى دفاع مى‏كرد و هم از پيام‏هاى اصلى عاشورا و لزوم بيدارى آفرينى. تلاشهاى امام باعث شد كه جنبه‏هاى حماسى و عزّت آفرينى وبيدارگرى عاشورا، سراسر كشور را فرابگيرد و عزاداريهاى مردم، نوحه‏ها و شعرها و خطابه‏ها رنگ و بوى تازه‏اى بيابد. نويسنده اين حركت عظيم را به خوبى در كتاب خود به خواننده نشان داده و پس از آن به مسئله سخنرانيهاى شهيد مطهرى(ره) درباره لزوم عزادارى درست و مبارزه با تحريفات و خرافات پرداخته است. نيز اين صفحات از يادكرد دكتر على شريعتى و نقش او در ايجاد ابعاد حماسى و عزّت‏طلبى عاشورا در جامعه آن روز تهى نيست. مسئله كتاب «شهيد جاويد» نيز از مباحثى است كه در اين كتاب در ذيل همين مباحث به آن پرداخته شده است. عصر انقلاب اسلامى در بارور نويسنده كتاب، عصرى است كه در گستره هيئت‏هاى مذهبى بسيار متلاطم بوده است. اين عصر با ظهور هيئتهاى انقلابى در آغاز همراه بود و در دوران جنگ تحميلى با تكيه بر ادبيات حماسى عاشورا و نيز رويكرد به ادعيه و زيارات و ظهور مداحانى چون صادق آهنگران، غلامعلى كويتى‏پور به راه خود ادامه داد. دوران پس از جنگ نيز حوادث فراوانى در پى‏داشت، ظهور هيئتهاى انقلابى خصوصى با رويكرد شِكوه از جاماندان از قافله شهيدان، هيئتهاى انقلابى راديكال همانند هيئت هفتگى انصار حزب‏الله، هيئتهاى انقلابى فعّال فرهنگى با رويكرد تلاش در عرصه‏هاى علمى و دانشگاهى و هيئتهاى انقلابى عمومى همانند هيئت رزمندگان اسلام، از ويژگى‏هاى عصر پس از جنگ تحميلى است. نويسنده مداحان شاخص دوران پس از جنگ را منصور ارضى، سعيد حداديان، محمود كريمی، حسن خلج و احمد واعظى مى‏داند و به شرح مختصرى از زندگانى و فعاليتهاى آنان مى‏پردازد.
 مؤلف كتاب كوشيده تا مسير تكوين هيئتهاى عامه پسند را بررسى كند و از اين رهگذر چند جريان اجتماعى، همچون عرفى شدن نگرش به روحانيت، ظهور شائبه ناكارآمدى نظام، رواج جريانات عرفان‏گرا و معنويت‏گرا تعديل نگرشهاى پيشين و رواج گرايش تساهل مدارانه را به تفصيل توضيح مى‏دهد. وى مداحان شاخص هيئتهاى عامه پسند را نريمان پناهى، سيد محمد جواد ذاكر طباطبايى، حميد عليمى و مهدى اكبرى مى‏داند و سپس ضمن تشريح هيئتهاى عامه پسند انقلابى، به عبدالرضا هلالى، حسين سيب سرخى و اسلام ميرزايى اشاره مى‏كند. نيز وى در اين بخش به جريان اصلاحات و آسيب‏شناسى عزادارى مى‏پردازد و موج نخست آن را پس از سخنرانى مشهور رهبر معظم انقلاب در 22 خرداد سال 1373 شمسى درباره قمه‏زنى و تحريفات عزادارى مى‏داند. موج دوم را نيز در سخنرانى معظم له در 5 مرداد 1384 در سالروز ولادت حضرت زهرا(س) در نكوهش رويكرد افراطى به زيبايى‏هاى معنوى آنان برمى‏شمرد.
 حسام مظاهرى در بخش پايانى كتاب، به جمع‏بندى ديدگاهها و نتيجه‏گيرى از پژوهش خود مى‏پردازد. وى هدف اصلى خود از اين پژوهش را اثبات اين مدّعا مى‏داند كه اساساً آيين‏هاى عزادارى در اعصار گوناگون خلاقيت دينداران است نه خلاقيت دين. از اين رو در هر دوره‏اى چيزهايى به آن افزوده يا از آن كاسته شده است. وى مى‏نويسد: «در عصر ائمه اطهار(ع) ساختار مجالس چيزى بيش از منشدى نبوده است كه قصيده‏اى را انشاد مى‏كرد يا نائحى كه نوحه‏اى مى‏خواند و حضارى كه مى‏گريستند. نه از سنگ‏زنى و قمه‏زنى خبرى بود، نه از مجلس‏آرايى با كتل و پرچم. اين همه بعدها و به ابتكار مردم افزوده شد... وقتى پذيرفتيم كه عزادارى آيينى است با منشأ و مشرب مردمى و ابداع ايشان، آن وقت ديگر چيزى به عنوان سنّت عزادارى - در آن معنايى كه در شريعت از سنّت مستفاد مى‏شود - مصداق نخواهد داشت... سخن آن نيست كه نمى‏توان بر اينها خرده گرفت، بلكه سخن بر سر مستندات و موضع اين خرده گيريهاست. بله مى‏توان گفت فلان آيين سوگ از منظر فقهى جايز نيست يا بهمان مضامين و صورتهاى نوحه خوانى و روضه را با تعاليم اسلامى و فرهنگ ناب شيعى نسبتى نيست، امّا نمى‏توان اين نقدها را به سرپيچى از سنّتى متهم كرد كه اساساً وجود خارجى ندارد و امرى فرضى و موهوم است». (رسانه شيعه، صص 521 و 522)
 كتاب «رسانه شيعه» صرف نظر از اظهار نظرهاى مثبت و منفى جامعه دينداران، كتابى موفق، نوآمد و تأثيرگذار است، و نشان از آن دارد كه نويسنده ساليانى از عمر خود را با دقت و تلاش فراوان به گردآورى اطلاعات و ثبت و ضبط دقيق آن، و سپس تحليل و تجزيه فروان پرداخته است؛ از اين رو تلاش وى - آن هم در عرصه‏اى كه كمتر كتابى با اين حجم و با اين گستره پژوهش پديد آم‏ده - شايان تحسين فروان است. كتاب رسانه شيعه مى‏تواند در آينده منشأ خدمات فراوان ديگر در اين عرصه باشد. با اين همه جاى چند بحث در اين كتاب خالى است: نخست پديده سخنرانى در هيئتها، بررسى كاركرد، تاريخ و ويژگى‏هاى آن؛ رويكرد جامعه‏شناختى كه در كتاب كمتر به آن پرداخته شده و در كنار مباحث مربوط به مداحى در سايه قرار گرفته است، دوم جايگاه شاعران در هيئتهاى مذهبى (نويسنده بيشتر به جايگاه شعر پرداخته نه شاعر)، سوم جايگاه موسيقى و آهنگ در هيئتها؛ چهارم ترتيب و چگونگى چينش برنامه‏هاى هيئتها در ادوار گوناگون تاريخى (كه آيا به روال فعلى با قرائت قرآن و سپس سخنرانى و... شروع مى‏شده يا دگرگونيهايى داشته است) و پنجم بحث جامع‏تر درباره مجموعه‏هايى چون هيئت رزمندگان و زمينه‏هاى جامعه شناختى تشكيل آن.
 با اين همه، كتاب «رسانه شيعه» آغاز خوبى در پژوهش‏هاى عزادارى‏مدار است و جاى آن دارد كه مسئولان فرهنگى از اين گونه پژوهش‏ها حمايت لازم به عمل آورند. كتاب رسانه شيعه در 611 صفحه و در شمارگان 2500 نسخه به همّت شركت چاپ و نشر بين‏الملل به چاپ رسيده است.